“Năm nay nhà mình ăn Tết to không?” – Câu hỏi tưởng chừng giản dị ấy gần như đã trở thành một lối chào tu từ quen thuộc mỗi độ xuân về, đặc biệt với những thế hệ 7X, 8X trở về trước. Nhưng ít ai tự hỏi: Tại sao người Việt lại nói “ăn Tết” mà không phải là “mừng Tết”? Câu trả lời không chỉ nằm ở những món ngon ngày Tết, mà còn là cả một hành trình chuẩn bị, một không khí náo nức, một nét văn hóa thuần Việt đã được vun đắp qua hàng trăm năm.
“Ăn Tết” – Từ thuần Việt chở đầy ý nghĩa
“Ăn Tết” là một từ thuần Việt, không đơn thuần chỉ việc ăn uống mà bao hàm cả một quá trình: từ chuẩn bị, nghỉ ngơi, vui chơi cho đến tinh thần hưởng thụ trọn vẹn những ngày Tết Nguyên đán. Tết Nguyên đán – buổi sớm mai của một năm – từ bao đời nay vẫn là thời khắc thiêng liêng bậc nhất trong tâm thức người Việt, bởi nó là dấu hiệu báo cho cả năm đó có được ấm êm, sung túc hay không.
Trước hết, “ăn” trong “ăn Tết” mang nghĩa đen rất thực tế. Ngày Tết là những ngày duy nhất trong năm mà người ta được phép nghỉ ngơi hoàn toàn để thưởng thức những món ngon. Tục ngữ Việt Nam có câu: “Đói quanh năm, no ba ngày Tết”. Vào thời bao cấp còn khó khăn, bữa cơm ngày thường chỉ có rau dưa đạm bạc, thì đến Tết mới có bánh chưng xanh, thịt gà luộc, thịt đông, dưa hành, canh măng miến… Dù giàu hay nghèo, gia đình nào cũng cố gắng lo toan mâm cỗ Tết cho tươm tất. Nỗi lo ấy được ông cha đúc kết qua câu: “Tết đến sau lưng – Ông vải thì mừng, con cháu thì lo”.
Tết – Hành trình chứ không phải khoảnh khắc
Với người Việt thế kỷ trước, Tết không chỉ là ba ngày đầu năm mà là cả một quá trình dài. Tất cả bắt đầu từ việc nuôi lợn từ đầu năm để cuối năm “đụng lợn” – một hình thức hợp tác độc đáo giữa các gia đình. Ở cả nông thôn lẫn thành thị, hình ảnh vài ba nhà chung nhau mổ một con lợn để chia thịt làm giò, nấu đông, gói bánh chưng đã trở thành nét văn hóa cộng đồng đẹp đẽ.
Không khí Tết thực sự bắt đầu từ đầu tháng Chạp. Các bà các mẹ rậm rịch đi chợ tìm mua gạo nếp, đỗ xanh, măng khô, miến, mộc nhĩ… Lá dong, lạt buộc, than củi cũng được lo liệu dần. Đến Rằm tháng Chạp, nhà nhà bắt đầu nén dưa hành – món ăn giản dị nhưng không thể thiếu, đã đi vào ca dao: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ – Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”.
Ngày 23 tháng Chạp là cột mốc quan trọng. Chợ búa nhộn nhịp hẳn lên. Người lớn hối hả thu xếp công việc để cúng ông Công ông Táo. Hương trầm phảng phất, mùi vàng mã khét nhẹ khi hóa, hương thơm thanh khiết của bó mùi già mẹ để góc bếp – tất cả hòa quyện khiến lũ trẻ bồn chồn mong Tết. Chúng mong được nghỉ học, được mặc quần áo mới, được đốt những quả pháo tép lép bép, để mùi khói pháo thơm nức quyện vào tiếng cười giòn tan.
Những ngày hội gia đình đậm hương vị Tết
Từ 27 đến 30 tháng Chạp là những ngày náo nức nhất. Đây là lúc các gia đình cùng nhau đụng lợn, một ngày hội thực sự trên sân nhà ai đó. Cả chục người tất bật, người pha thịt chia phần, người giã giò bằng những chiếc chày nặng trịch. Trong bếp, các bà các chị má đỏ ửng vì hơi bếp, luôn tay xào nấu thơm lừng. Bữa tiệc cháo lòng, tiết canh sau đó chính là khúc dạo đầu ấm áp cho những ngày Tết sắp đến, nơi mọi thành viên các gia đình quây quần bên nhau.
Có thịt rồi, cả nhà lại bắt tay vào gói bánh chưng. Đây thực sự là ngày hội gia đình đậm vị Tết nhất, là ký ức mà những người con xa quê luôn khắc khoải nhớ về. Từ ngâm gạo, đãi đỗ, ướp thịt, rửa lá dong cho đến công đoạn gói – đôi bàn tay người lớn thoăn thoắt tạo nên những chiếc bánh vuông vức, còn lũ trẻ háo hức gói những chiếc bánh tí hon theo cách riêng của mình.
Vui nhất là lúc luộc bánh chưng. Cả nhà quây quần bên nồi bánh to đùng, ngọn lửa reo vui tí tách, hắt ánh hồng lên má trẻ thơ. Bên cạnh nồi bánh chưng, bao giờ cũng có vài ba nồi đun ké: nồi luộc măng, nồi nước lá mùi già để tắm gội. Mùi nước lá mùi già sực nức, len vào cái rét ngọt cuối đông, lan tỏa trong không gian – thứ hương thơm thanh tẩy tâm hồn, xua tan những muộn phiền năm cũ để đón chào năm mới tinh khôi và an lành. Không có mùi hương nào gợi Tết nồng nàn đến thế.
Những bữa cỗ ấm tình đoàn viên
Tết là mùa của những bữa cỗ. Từ lễ cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp, lễ tất niên chiều 30, lễ giao thừa thiêng liêng chuyển giao năm cũ – năm mới, rồi lễ Nguyên đán sáng mùng 1, lễ hóa vàng mùng 3… Mâm cơm ngày Tết không chỉ là thức ăn mà còn là sợi dây kết nối vô hình giữa người đang sống và tổ tiên, giữa quá khứ và hiện tại.
Mỗi vùng miền có đặc trưng riêng. Miền Bắc với mâm cỗ cổ truyền: bánh chưng xanh, xôi gấc đỏ, thịt đông trong veo, dưa hành chua dịu, canh măng chân giò, miến nấu, nem rán vàng ươm, giò lụa, giò thủ, gà luộc óng ả… Tất cả được bày biện trang trọng trên bàn thờ gia tiên, giữa khói hương trầm mặc.
Nhưng trên hết, “ăn” chỉ là một phần nhỏ. Điều làm nên Tết chính là tinh thần đoàn viên. Đó là khoảnh khắc cả gia đình quây quần bên mâm cơm ngày Tết, tiếng cười nói râm ran, lời chúc tốt lành gửi trao nhau. Đó là hình ảnh trẻ con xúng xính quần áo mới, người lớn thảnh thơi bên ấm trà nóng, câu chuyện năm cũ chưa dứt mà xuân đã về tự lúc nào.
Tết xưa và nay – Hồn cốt vẫn vẹn nguyên
Ngày nay, nhịp sống hiện đại đã làm thay đổi nhiều tập tục. Không còn tiếng pháo đì đùng, không còn cảnh đụng lợn ở phố thị, không còn những nồi bánh chưng thức suốt đêm. Nhưng những giá trị cốt lõi làm nên Tết Việt vẫn không hề thay đổi. Đó là sự sum họp, là tình thân, là những giây phút bình yên bên gia đình sau một năm tất bật.
“Ăn Tết” – hai tiếng ấy vẫn nguyên vẹn ý nghĩa thuở ban đầu: không chỉ là ăn uống, mà là hưởng trọn cái không khí đặc biệt chỉ có trong những ngày đầu năm. Là mùi hương trầm thoang thoảng, mùi khói pháo thơm trong ký ức. Là màu hồng của đào, màu vàng của quất, sắc thắm của những lọ hoa thược dược, violet. Là những làn điệu “Mùa Xuân nho nhỏ” vọng ra từ căn nhà ấm cúng nào đó…
Tết là vậy. Không chỉ là ba ngày, mà là cả hành trình. Không chỉ là món ăn, mà là hồn cốt dân tộc. Và dù thời gian có đổi thay, người Việt vẫn sẽ luôn “ăn Tết” theo cách riêng của mình – một cách trọn vẹn, thiêng liêng và đầy yêu thương.
NGUỒN: VNPLUS
