Trong khi thế giới đang “đau đầu” tìm kiếm nguồn cung đất hiếm ổn định cho cuộc cách mạng năng lượng xanh, Việt Nam lại đang ngồi trên một “mỏ vàng trắng” lên tới 3,5 triệu tấn – trữ lượng lớn hơn cả Mỹ. Thế nhưng, nghịch lý thay, phần lớn số quặng quý giá này vẫn nằm yên dưới lòng đất, trong khi một số doanh nghiệp được giao khai thác lại vướng lao lý vì những sai phạm nghiêm trọng.
Kho báu “ngủ quên” ở dãy núi Tây Bắc
Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, đất hiếm tại Việt Nam phân bố chủ yếu ở khu vực Tây Bắc, tập trung tại các tỉnh Lai Châu, Lào Cai và Yên Bái. Những cái tên như Đông Pao, Bắc Nậm Xe, Nam Nậm Xe hay Yên Phú đã không còn xa lạ với giới địa chất, nhưng hành trình đưa chúng từ lòng đất ra thị trường quốc tế lại đầy chông gai.
Việt Nam sở hữu 3,5 triệu tấn đất hiếm nhưng nhiều dự án lớn vẫn dang dở.
Tổng trữ lượng đất hiếm ước tính khoảng 3,5 triệu tấn – con số đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia giàu tài nguyên chiến lược nhất hành tinh. Dữ liệu từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy, trữ lượng này không chỉ cao hơn Mỹ (1,9 triệu tấn) mà còn vượt xa nhiều cường quốc khác. Trên thế giới, chỉ có Trung Quốc (44 triệu tấn), Brazil (21 triệu tấn) và Ấn Độ (7,2 triệu tấn) là xếp trên Việt Nam.
Đất hiếm – hay còn gọi là “vitamin của công nghiệp hiện đại” – bao gồm 17 nguyên tố hóa học có vai trò không thể thay thế trong sản xuất xe điện, turbine gió, pin lithium-ion, chip bán dẫn và cả thiết bị quân sự. Trong bối cảnh thế giới chuyển dịch năng lượng mạnh mẽ, nhu cầu đất hiếm được dự báo sẽ tăng phi mã trong thập kỷ tới. Vậy mà, Việt Nam dường như vẫn chưa thể tận dụng lợi thế này một cách triệt để.
Đông Pao – “siêu dự án” bất động
Mỏ Đông Pao (huyện Tam Đường, Lai Châu) được xem là điểm sáng nhất trên bản đồ đất hiếm Việt Nam. Với diện tích hơn 11 km², tổng trữ lượng hàng triệu tấn quặng, mỏ này do Công ty cổ phần Đất hiếm Lai Châu – Vimico (Lavreco) quản lý. Lavreco được thành lập năm 2008, vốn điều lệ 350 tỷ đồng, trong đó Tổng công ty Khoáng sản (Vimico – KSV) nắm 55%, Công ty TNHH Xây dựng Hưng Hải chiếm 20%, Tập đoàn Việt Phương 8% và cá nhân ông Lê Văn Tuấn 17%.
Thế nhưng, dù đã được cấp phép từ nhiều năm, Đông Pao vẫn chưa thể vận hành thương mại. Lý do được đưa ra là vướng mắc về công nghệ chế biến, thiếu vốn đầu tư và thị trường tiêu thụ chưa ổn định. Hệ quả là theo giải trình của Vimico, dự án đã bị thu hồi giấy chứng nhận đầu tư và chấm dứt hoạt động. Một “siêu dự án” với tiềm năng khổng lồ đang rơi vào cảnh “đắp chiếu”.
Những doanh nghiệp nắm giữ “mỏ vàng” và vòng lao lý
Bên cạnh Đông Pao, khu vực Bắc và Nam Nậm Xe (cũng thuộc Lai Châu) là hai mỏ lớn khác do Công ty TNHH Xây dựng Hưng Hải quản lý. Theo dữ liệu địa chất, mỏ Bắc Nậm Xe có tổng tài nguyên hơn 7,5 triệu tấn quặng đất hiếm, kèm khoảng 3 triệu tấn barit. Dự án từng được UBND tỉnh Lai Châu chấp thuận chủ trương đầu tư với công suất thiết kế 600.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm. Mỏ Nam Nậm Xe hiện mới ở giai đoạn thăm dò, với khoảng 172.000 tấn tài nguyên đất hiếm được xác định sơ bộ.
Tuy nhiên, câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi nhiều doanh nghiệp trong ngành dính vào các vụ án hình sự nghiêm trọng.
Vụ án Tập đoàn Thái Dương và mỏ Yên Phú
Mỏ Yên Phú (Yên Bái) từng là tâm điểm khi chủ đầu tư là CTCP Tập đoàn Thái Dương bị khởi tố. Theo kết luận điều tra, lãnh đạo doanh nghiệp này đã tổ chức khai thác và tiêu thụ trái phép hơn 11 triệu kg quặng đất hiếm cùng gần 153 triệu kg quặng sắt, tổng giá trị khoảng 632 tỷ đồng. Không chỉ vậy, họ còn sử dụng hóa đơn sai lệch để che giấu doanh thu, gây thất thoát ngân sách Nhà nước hơn 7,5 tỷ đồng. Ông Đoàn Văn Huấn – Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc – đã bị tuyên tổng cộng 14 năm 6 tháng tù với các tội danh: vi phạm quy định về khai thác tài nguyên, vi phạm quy định về kế toán và gây ô nhiễm môi trường.
Vụ án Công ty Đất hiếm Việt Nam (VTRE)
VTRE từng được biết đến là doanh nghiệp duy nhất tại Việt Nam vận hành nhà máy tuyển đất hiếm. Thế nhưng, chính đơn vị này cũng vướng vòng lao lý. Theo cáo trạng, từ năm 2019 đến 2023, VTRE đã mua hơn 3,5 triệu kg quặng đất hiếm từ Tập đoàn Thái Dương, sau đó chế biến thành khoảng 482.000 kg oxit đất hiếm hàm lượng trên 95% để xuất khẩu sang Nhật Bản, Áo và Trung Quốc với tổng giá trị gần 380 tỷ đồng.
Điều đáng nói, cơ quan tố tụng xác định VTRE đã xuất khẩu hàng hóa khi chưa đủ điều kiện pháp lý, khai báo sai mã hàng hóa và vi phạm quy định kế toán. Ông Lưu Anh Tuấn – Chủ tịch VTRE – bị tuyên phạt 16 năm tù về hai tội danh “buôn lậu” và “vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.
Nghịch lý lớn hơn là dù hoạt động trong lĩnh vực đất hiếm, VTRE trước đó từng thừa nhận phải nhập khẩu nguyên liệu tinh chế từ nước ngoài vì Việt Nam chưa có nguồn khai thác ổn định. Điều này cho thấy sự đứt gãy trong chuỗi giá trị: từ khai thác đến chế biến sâu vẫn chưa được kết nối đồng bộ.
Bài toán chưa có lời giải
Giới chuyên gia nhận định, Việt Nam đang sở hữu lợi thế địa chính trị to lớn khi chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng đa dạng hóa để giảm phụ thuộc vào một vài quốc gia (đặc biệt là Trung Quốc). Tuy nhiên, để biến lợi thế tài nguyên thành chuỗi giá trị thực sự, Việt Nam cần giải quyết hàng loạt bài toán khó:
Công nghệ chế biến sâu: Hiện tại, Việt Nam mới chỉ dừng lại ở tuyển thô, chưa làm chủ được công nghệ chiết tách các nguyên tố đất hiếm riêng rẽ – khâu mang lại giá trị cao nhất.
Quản lý và giám sát: Hàng loạt sai phạm từ khai thác trái phép, buôn lậu đến trốn thuế cho thấy lỗ hổng trong cơ chế quản lý. Cần có khung pháp lý minh bạch và chế tài đủ mạnh.
Thu hút đầu tư có chọn lọc: Cần ưu tiên các đối tác chiến lược có năng lực công nghệ và tài chính, đồng thời bảo đảm lợi ích quốc gia.
Phát triển công nghiệp phụ trợ: Để không chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái các ngành sử dụng đất hiếm như sản xuất nam châm vĩnh cửu, pin, linh kiện điện tử…
Kho báu 3,5 triệu tấn đất hiếm đang nằm đó. Câu hỏi đặt ra là: Việt Nam sẽ tiếp tục để “vàng trắng” ngủ yên dưới chân núi Tây Bắc, hay sẽ đánh thức nó một cách bền vững, minh bạch và hiệu quả? Câu trả lời phụ thuộc vào quyết tâm của cơ quan quản lý, sự trung thực của doanh nghiệp và tầm nhìn chiến lược dài hạn của cả nền kinh tế.
NGUỒN: VIETNAMFINANCE , CAFEF
