Hai chính sách mới của Washington — siết thực tập và đề xuất phí OPT lên tới 100.000 USD — đang đẩy hàng chục nghìn học sinh Việt Nam rời bỏ “giấc mơ Mỹ”, chuyển hướng sang Singapore, Hong Kong và các điểm đến châu Á ngày càng chiếm ưu thế về chất lượng lẫn chi phí.
Sự dịch chuyển đã thành xu hướng
Chiều 3/10/2026, tại hội thảo du học do Tổ chức Giáo dục Summit tổ chức ở Hà Nội, bàn tư vấn của các đại học châu Á luôn trong tình trạng đông đúc. Nghiêm Tấn Cường, học sinh lớp 10 Toán 1, trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam, chăm chú tìm hiểu ngành Phân tích dữ liệu tại các trường Singapore và Hong Kong. Cường cho biết Mỹ từng nằm trong danh sách cân nhắc, nhưng gia đình em đã đổi hướng vì học phí tại Mỹ dao động 28.000-46.600 USD một năm, tương đương 780 triệu đến 1,2 tỷ đồng, chưa gồm sinh hoạt phí — trong khi mức bố mẹ em có thể chi trả chỉ khoảng 300-400 triệu đồng.
Trần Minh Trang, học sinh lớp 10 trường THPT Phan Huy Chú – Đống Đa, cũng gác lại ý định du học Mỹ và châu Âu để nhắm tới Đại học Hong Kong (HKU) và Đại học Quốc gia Singapore (NUS) ở khối ngành kinh tế. Theo Trang, môi trường châu Á thân thiện, chất lượng giáo dục tốt, vẫn sử dụng tiếng Anh, và quy trình nộp hồ sơ gọn nhẹ hơn Mỹ, chủ yếu dựa trên điểm học tập (GPA) và chứng chỉ.
Theo bà Lê Diệu Linh, Phó Giám đốc Tổ chức Giáo dục Summit, trước đây hầu hết gia đình đến trung tâm chỉ đặt mục tiêu du học Mỹ. Nhưng trong một đến hai năm trở lại đây, có tới 30-40% học viên cân nhắc lựa chọn châu Á và nộp hồ sơ thêm vào các trường trong khu vực bên cạnh Mỹ.
Đại học Hong Kong ghi nhận mức tăng chóng mặt. Ông Vũ Hải Trường, đại diện tuyển sinh tại Việt Nam, cho biết năm 2022 chỉ có một học sinh Việt Nam đăng ký vào HKU; năm sau có ba người, rồi tăng lên 30 người năm 2024. Đến năm nay, con số tăng gấp 10 lần, lên 300 hồ sơ, trong đó 192 người trúng tuyển.
Hai lý do chính: chi phí và chính sách
Các chuyên gia tư vấn, tuyển sinh cho rằng có hai động lực chính dẫn tới sự dịch chuyển này.
Thứ nhất là chi phí du học Mỹ ngày càng đắt đỏ. Dữ liệu của US News từ 324 đại học Mỹ cho thấy chi phí đại học đã tăng khoảng 40% trong 20 năm qua. Tính riêng học phí, nhóm trường công lập tăng tới 158%, trung bình 28.000 USD mỗi năm; trường tư tăng 132%, trung bình 46.600 USD.
Thứ hai là Mỹ liên tục siết chặt quy định visa và cơ hội làm việc của du học sinh. Từ cuối tháng 8/2026, sinh viên quốc tế bị cấm thực tập nếu chương trình học không bắt buộc, khiến các em mất cơ hội tích lũy kinh nghiệm và khó cạnh tranh khi ra trường. Visa làm việc H-1B cũng chuyển từ quay xổ số ngẫu nhiên sang xét theo 4 bậc lương, trong đó mức lương cao có cơ hội trúng tuyển gấp 4 lần mức khởi điểm. Đề xuất tăng phí bảo lãnh lên 100.000 USD càng khiến các công ty dè dặt tuyển dụng nhân sự quốc tế.
Cú đánh mới: đề xuất phí OPT 70.000-100.000 USD
Ngày 7/10/2026, Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) công bố dự thảo quy định mới, đề xuất mức phí 70.000 USD cho lần đăng ký OPT đầu tiên và 30.000 USD cho mỗi lần đăng ký tiếp theo. Với sinh viên thuộc nhóm STEM sử dụng cả thời gian OPT ban đầu và giai đoạn gia hạn 24 tháng, tổng mức phí có thể lên tới 100.000 USD, tương đương khoảng 2,6 tỷ đồng.
So với mức hiện nay, khoảng cách là rất lớn: sinh viên hiện chỉ phải trả khoảng 500 USD cho các thủ tục liên quan đến OPT, trong khi đề xuất mới đưa chi phí ở cấp trường lên tới 70.000 USD cho lần đăng ký đầu tiên.
Theo dự thảo, trường đại học thuộc hệ thống chứng nhận Student and Exchange Visitor Program (SEVP) là bên phải thanh toán khoản phí trước khi sinh viên đủ điều kiện tiếp tục quy trình OPT. DHS chưa quy định rõ trường có thể chuyển toàn bộ hoặc một phần chi phí sang sinh viên hay doanh nghiệp tuyển dụng hay không, nhưng khả năng chi phí cuối cùng được phân bổ lại cho người học hoặc nhà tuyển dụng đang là mối quan tâm lớn.
DHS lý giải việc tăng phí nhằm hạn chế gian lận trong chương trình OPT, bao gồm các trường hợp làm việc tại địa điểm không hợp lệ hoặc sử dụng mô hình “pay-to-stay” để duy trì tình trạng cư trú. Chính sách này nằm trong định hướng siết quản lý các chương trình dành cho lao động và sinh viên quốc tế của chính quyền Tổng thống Donald Trump, với mục tiêu ngăn OPT trở thành con đường vòng để ở lại Mỹ hoặc tạo ra nguồn lao động nước ngoài giá rẻ.
Tác động tới gần 25.600 du học sinh Việt Nam
Trong năm học 2024-2025, Mỹ có 25.584 sinh viên Việt Nam, tăng 16% so với năm trước và đưa Việt Nam vào nhóm 5 quốc gia có số lượng sinh viên lớn nhất tại Mỹ. Đây cũng là mức cao nhất từng được ghi nhận.
Không phải toàn bộ số sinh viên này đều sử dụng OPT, nhưng với những người có kế hoạch làm việc tại Mỹ sau khi tốt nghiệp, mức phí mới có thể làm thay đổi đáng kể tính toán tài chính. Gia đình du học sinh vốn đã phải chuẩn bị học phí, sinh hoạt phí và nhiều khoản chi trong nhiều năm sẽ khó có khả năng gánh thêm hàng chục nghìn USD nếu trường chuyển chi phí OPT sang người học.
Doanh nghiệp tuyển dụng cũng có lý do để cân nhắc lại. Một công ty khởi nghiệp hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể không sẵn sàng bỏ thêm hàng chục nghìn USD để tuyển một sinh viên mới tốt nghiệp, đặc biệt khi họ có thể lựa chọn ứng viên đã có quyền làm việc tại Mỹ. Khi đó, rào cản không chỉ nằm ở khả năng chi trả của sinh viên mà còn xuất hiện ngay tại khâu tìm việc.
Nhóm STEM chịu tác động lớn hơn do thời gian OPT có thể kéo dài thêm 24 tháng. Nếu phải chịu cả mức phí ban đầu và phí gia hạn, tổng chi phí có thể lên tới 100.000 USD. Đây cũng là nhóm nhân lực mà các công ty công nghệ, kỹ thuật và nhiều lĩnh vực cần nhân lực chất lượng cao đang sử dụng đáng kể.
Hệ lụy với nền kinh tế Mỹ
NAFSA (Hiệp hội Các nhà Giáo dục Quốc tế Mỹ) cho rằng việc tạo thêm rào cản với sinh viên quốc tế có thể ảnh hưởng đến khả năng đổi mới sáng tạo, tăng trưởng kinh tế và sức cạnh tranh của Mỹ. Các tổ chức giáo dục cũng lo ngại chính sách mới sẽ làm giảm sức hấp dẫn của thị trường giáo dục Mỹ vào thời điểm lượng sinh viên quốc tế mới nhập học đã giảm mạnh.
Theo NAFSA, số sinh viên quốc tế mới nhập học tại Mỹ trong mùa thu 2025 giảm 17%, kéo theo hơn 1,1 tỷ USD doanh thu bị mất và gần 23.000 việc làm bị ảnh hưởng. Một phân tích khác của tổ chức này công bố tháng 8/2026 dự báo Mỹ có thể mất tới 111.000 sinh viên quốc tế trong mùa thu 2026, tương đương mức giảm đóng góp kinh tế tới 3,4 tỷ USD và gần 40.000 việc làm.
Châu Á đáp lại bằng học bổng và “đầu vào mềm”
Ngược lại, nhiều đại học châu Á đang giúp du học sinh giải quyết được những vấn đề nan giải của nước Mỹ. Ông Vũ Hải Trường nhận định Hong Kong được coi là “phương Tây vừa đủ”, giúp phụ huynh và con em yên tâm vừa tiếp cận môi trường học tập hiện đại, lại không quá xa gia đình.
Theo bảng xếp hạng đại học 2026 của QS, Đại học Quốc gia Singapore xếp thứ 8, HKU hạng 11, Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) giữ vị trí 12. Hàng loạt trường khác của Trung Quốc như Thanh Hoa, Bắc Kinh, Phúc Đán vượt trội so với phần lớn trường ở phương Tây.
Chi phí tại các trường này chỉ bằng một nửa so với đi Mỹ, như ở HKU là khoảng 25.000 USD một năm. Sinh viên thường tìm được việc từ năm cuối với lương trung bình 4.300 USD một tháng và được ở lại hai năm sau khi tốt nghiệp.
Một ưu điểm khác là “đầu vào mềm, đơn giản”. So với các trường Mỹ yêu cầu cao về bài luận, hoạt động ngoại khóa, chứng chỉ và thành tích, các đại học Singapore chủ yếu cần GPA từ 7.0 và IELTS 6.0 trở lên. Thí sinh muốn săn học bổng mới cần quan tâm tới bài luận.
Các trường cũng đánh giá cao năng lực, tinh thần hiếu học và khả năng thích nghi của học sinh Việt Nam, nên tung ra nhiều gói ưu đãi. Tại HKU, ngưỡng GPA đầu vào với học sinh Việt Nam được giảm từ 8.0 xuống 7.0. Chương trình học bổng do hiệu trưởng đề cử được HKU áp dụng với 8 trường THPT ở Việt Nam, gồm chuyên Hà Nội – Amsterdam, chuyên Chu Văn An, Nguyễn Siêu (Hà Nội), chuyên Lê Hồng Phong (Nam Định), chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An), chuyên Lê Hồng Phong và Trần Đại Nghĩa (TP HCM), trong khi Thái Lan chỉ có 4 trường, Lào và Campuchia không có.
Lời khuyên cho học sinh và phụ huynh
Dù cánh cửa du học châu Á đang rộng mở, bà Lê Diệu Linh khuyên học sinh tìm hiểu kỹ về ngành, nghề trước khi nộp hồ sơ, thay vì chỉ chạy theo thứ hạng.
Đối với học sinh Việt Nam đang cân nhắc du học Mỹ, thay đổi này có thể khiến tiêu chí chọn trường và ngành học phải thực tế hơn. Cơ hội ở lại làm việc sau tốt nghiệp trước đây thường được xem là một phần trong bài toán đầu tư cho du học. Nếu chi phí và điều kiện OPT tăng mạnh, khả năng tìm việc, chính sách hỗ trợ sinh viên quốc tế của từng trường và nhu cầu tuyển dụng thực tế sẽ cần được xem xét ngay từ đầu.
Dù vậy, mức phí 70.000-100.000 USD hiện vẫn chỉ là đề xuất. DHS đang tiếp nhận ý kiến đóng góp của công chúng đến ngày 9/11/2026 và quy định chưa có hiệu lực.
Trong thời gian chờ chính sách được quyết định, sinh viên Việt Nam tại Mỹ nên theo dõi sát các điều chỉnh của DHS, trao đổi với Designated School Official (DSO) tại trường và chuẩn bị thêm phương án nghề nghiệp ngoài thị trường Mỹ. Canada, Úc, Đức hoặc thị trường lao động trong nước có thể trở thành những lựa chọn dự phòng tùy ngành học và mục tiêu cá nhân.
“Giấc mơ Mỹ” vẫn còn, nhưng đã hết thời
Sự kết hợp giữa chi phí tăng vọt, chính sách visa ngặt nghèo và đề xuất phí OPT lên tới 100.000 USD đang tạo ra một rào cản gần như không thể vượt qua với nhiều gia đình Việt Nam. Trong khi đó, các đại học châu Á với chất lượng hàng đầu thế giới, chi phí bằng một nửa và cơ hội việc làm rõ ràng đang trở thành lựa chọn thực tế và hấp dẫn hơn. “Giấc mơ Mỹ” vẫn còn đó, nhưng với ngày càng ít du học sinh Việt Nam, nó đang dần nhường chỗ cho một “giấc mơ châu Á” gần gũi, hiệu quả và ít rủi ro hơn.
NGUỒN: VNEXPRESS, VIETNAM.VN
