“Không Gia Đình, Không Tiền Bạc, Không Tiếng Việt”: Làn Sóng Trục Xuất Người Việt Từ Mỹ Gia Tăng Chưa Từng Thấy – Họ Chật Vật Làm Lại Cuộc Đời Nơi Quê Hương Xa Lạ
Ngày 12 tháng 9, nhà chức trách di trú Việt Nam tiếp nhận 110 công dân Việt Nam được Mỹ đưa trả về nước. Đây là nhóm mới nhất trong một đợt gia tăng mạnh những vụ trục xuất người Việt về nước kể từ năm 2025.
Hồ sơ tòa án cho thấy Cơ quan Thi hành Luật Di trú và Quan thuế Mỹ (ICE), tính đến tháng 6 đã trục xuất 1.851 công dân Việt Nam trong những tài khóa 2024, 2025 và 2026. Riêng tài khóa 2026 đã có 1.094 người bị trục xuất; từ đó đến nay, con số này đã tăng thêm gần 200 người.
Đợt người mới về nước là một phần của làn sóng trục xuất gia tăng mạnh kể từ năm 2025. Trong số này có những người đã sang Mỹ từ mấy chục năm trước và trước đây hầu như không bị đặt trước nguy cơ trục xuất.
Nhiều người đã sống phần lớn cuộc đời tại Mỹ. Nay trở về một quê hương mà họ hầu như không còn quen thuộc, họ phải tự lo đủ thứ chuyện, từ việc xin lại giấy tờ tùy thân, tìm chỗ ở, kiếm việc làm cho tới việc liên lạc với thân nhân và tập thích nghi với cuộc sống mới. Trong một bài đăng trên mạng xã hội sau khi đón đợt người hồi hương mới nhất, công an Thành phố Hồ Chí Minh cho biết:
“Sau khi trở về, một số người gặp khó khăn trong việc xin lại giấy tờ tùy thân, liên lạc với thân nhân, tìm chỗ ở và việc làm.”
Công an cho biết thêm có những trường hợp “không còn thân nhân đủ điều kiện để tiếp nhận, đã mất liên lạc với gia đình trong một thời gian dài, hoặc đã lớn tuổi và sức khỏe yếu”.
Bộ Nội An Mỹ, cơ quan phụ trách hoạt động của ICE, trong một bản tuyên bố hồi tháng 2 nói rằng những người bị Bộ này tống đạt lệnh hành chánh đều đã được “đầy đủ thủ tục pháp lý và có lệnh trục xuất chung cuộc của một thẩm phán di trú”.
Nửa thế kỷ ở Mỹ, trở về không còn gia đình
Andrew Fenton, 58 tuổi, hầu như không còn nhớ cha mẹ ruột của mình.
Giấy khai sanh do Việt Nam cấp mà ông nhận được sau khi bị trục xuất về nước hơn một năm trước ghi tên ông là Nguyễn Bảo Linh, sinh ngày 23 tháng 10 năm 1967. Muốn được cấp căn cước, công dân Việt Nam từ 14 tuổi trở lên cư ngụ trong nước phải có giấy khai sanh do nhà chức trách địa phương cấp.
Phần ghi tên mẹ ông để trống. Cha ông là Nguyễn Bảo Tĩnh. Ngoài cái tên và việc ông Tĩnh từng phục vụ trong Không quân Việt Nam Cộng Hòa, Fenton không còn nhớ được bao nhiêu. Fenton kể:
“Mẹ tôi sống ở Hà Nội để chăm sóc ông bà ngoại đã lớn tuổi, nên tôi được cha nuôi dưỡng tại một căn cứ không quân ở Đà Nẵng. Ngay trước khi chiến tranh chấm dứt, cha tôi nói dối rằng tôi là trẻ mồ côi để một cặp vợ chồng Mỹ có thể nhận tôi làm con nuôi và đưa tôi sang Mỹ năm 1975.”
Dù đã sống ở Mỹ suốt 50 năm, Fenton vẫn không có quốc tịch Mỹ. Ông cho biết cơ quan lo việc nhận con nuôi và cha mẹ nuôi ông “không bao giờ được chính phủ cho biết rằng họ phải nộp mẫu N-600 để xin quốc tịch cho tôi”.
Theo lời ông, cha mẹ nuôi vẫn tưởng rằng vì cả hai đều là công dân Mỹ nên ông đương nhiên trở thành công dân Mỹ khi được họ nhận làm con nuôi.
Fenton nhận được lệnh trục xuất đầu tiên vào năm 1989, sau khi ông bị bắt vì tàng trữ ma túy. Nhưng lúc đó Việt Nam và Mỹ chưa có bang giao, nên ông được thả.
Sau đó, ông còn gặp rắc rối với pháp luật nhiều lần nữa. Ông nói:
“Đều là những vụ trộm cắp nhỏ nhặt, không có gì bạo lực. Mỗi lần tôi bị bắt, họ đều giữ tôi lại vì trong hồ sơ bắt giữ, tôi khai Việt Nam là nơi tôi sinh ra. Khi họ đưa tên tôi vào máy điện toán, có một dấu đỏ cho biết tôi không thể bị trục xuất. Nhưng lần cuối cùng, vào tháng 8 năm 2025, nhân viên di trú đến bắt tôi. Lúc đó tôi mới được cho biết là tôi sẽ bị trục xuất. Và bây giờ tôi ở Việt Nam, không gia đình, không tiền bạc và không nói được tiếng Việt.”
Fenton chưa lập gia đình và không còn thân nhân ở cả hai nước.
Chính sách thay đổi
Theo những thỏa thuận giữa Mỹ và Việt Nam, từ trước đến nay, phần lớn những người Việt sang Mỹ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 không bị trục xuất về Việt Nam.
Năm 2008, Mỹ và Việt Nam ký một thỏa hiệp về việc đưa người bị trục xuất về Việt Nam. Tuy nhiên, thỏa hiệp này không áp dụng cho những người đã sang Mỹ trước ngày 12 tháng 7 năm 1995 — ngày Hà Nội và Washington chính thức lập bang giao.
Theo luật sư di trú Tin Nguyen, chính phủ Trump sau đó bắt đầu gây áp lực với Việt Nam để nước này tiếp nhận một số người Việt sang Mỹ trước năm 1995. Ông Tin, hiện ở Mỹ, giúp người Việt giải quyết những thủ tục pháp lý tại cả hai nước và có một văn phòng tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Tháng 11 năm 2020, ngay trước khi Tổng thống Donald Trump mãn nhiệm kỳ 1, hai nước ký thêm một bản ghi nhớ, thiết lập thủ tục để Việt Nam tiếp nhận một số người Việt sang Mỹ trước năm 1995 trở về nước.
Sau khi Trump trở lại Tòa Bạch Ốc nhiệm kỳ thứ hai vào tháng 1 năm 2025, ICE bắt đầu gia tăng việc bắt giữ và trục xuất những người Việt sang Mỹ trước năm 1995.
Đến tháng 6 năm đó, cơ quan này chính thức hủy bỏ chính sách lâu nay, theo đó những người này thường được xem là khó có thể bị trục xuất trong một tương lai có thể tiên liệu. Từ đó, những vụ trục xuất gia tăng nhanh chóng.
Theo Asian Law Caucus, một tổ chức trợ giúp pháp lý và dân quyền, hiện có hơn 8.600 người Việt tại Mỹ đang có lệnh trục xuất. Tin nói:
“Trong lúc bị đe dọa tăng thuế nhập cảng và những hàng rào thương mại, những chính phủ ngoại quốc, không riêng gì Việt Nam, cũng đang tìm cách làm vừa lòng chính phủ Trump, trong đó có việc chấp nhận cho nhiều người bị trả về hơn.”
Ông nói thêm: “Nhiều người đã sống ở Mỹ hàng chục năm, có thẻ xanh nhưng chưa bao giờ thấy cần phải xin quốc tịch, nay đang đứng trước nguy cơ bị trục xuất, nhất là những người từng có án tích.”
Theo South-East Asia Resource Action Centre (SEARAC), một tổ chức đặt trụ sở tại Washington, một nửa số người Việt bị trục xuất trong hai năm 2025 và 2026 từng có án tích từ ít nhất 20 năm trước.
Lam T. (tên giả), một người ở tuổi 50, đang mang lệnh trục xuất vì một tội nhẹ: làm bằng lái xe giả khi ông còn là thiếu niên.
Ông từng bị bắt giữ hai lần, vào năm 2003 và một lần nữa hồi đầu năm 2026, rồi được thả. Vụ của ông hiện vẫn đang được tòa cứu xét, sau khi ông được thống đốc tiểu bang ân xá và nộp đơn xin mở lại thủ tục trục xuất. Ông lập luận rằng nay ông không còn án tích khiến ông thuộc diện bị trục xuất.
Luật sư của ông hy vọng thẩm phán di trú sẽ chấp thuận đơn này, nhờ đó ông có thể được phục hồi thẻ xanh và không còn đứng trước nguy cơ bị trục xuất về Việt Nam.
Vợ ông, chỉ muốn được gọi là Susan vì đơn của chồng còn đang được cứu xét và bà lo ngại bị trả đũa, nói cả gia đình “lúc nào cũng sống trong sợ hãi, vì không biết bao giờ ông ấy sẽ lại bị bắt”.
Gia đình họ, gồm ba người con nhỏ, sống tại vùng Trung Tây nước Mỹ. Hiện cả nhà phải sống nhờ tiền lương của Susan vì chồng bà không có việc làm.
Susan nói: “Tôi lo âu đến mức gần như không chịu nổi. Hãy thử tưởng tượng chồng mình gọi điện báo rằng anh ấy không về nhà vì đang bị bắt, còn mình thì hoàn toàn không biết anh ấy đang ở đâu.”
Người Đông Nam Á bị trục xuất gia tăng
Những vụ trục xuất người có nguồn gốc Đông Nam Á đã gia tăng mạnh kể từ năm 2025, khi Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai.
Theo SEARAC, 42% tổng số người Đông Nam Á bị trục xuất kể từ năm 1998 đã xảy ra trong hai tài khóa 2025 và 2026. Riêng số người Việt bị trục xuất trong hai tài khóa này chiếm 51%.
Chật vật làm lại cuộc đời
Đỗ Phi Long, 60 tuổi, là một người Mỹ lai Việt đã rời Việt Nam năm 1989. Ông sống tại Orange County, California, nơi vợ và hai con trai vẫn còn ở lại. Long nhớ lại:
“Năm 1997, tôi cãi nhau rất lớn với vợ. Bà ấy báo cảnh sát và tôi bị bắt 15 ngày. Sau đó, năm 2007, tôi bị bắt vì DUI (lái xe trong tình trạng say rượu hoặc say ma túy) và bị thu hồi thẻ xanh. Họ ban hành lệnh trục xuất tôi, nhưng lệnh được đình lại vì chính phủ Việt Nam không chịu tiếp nhận tôi. Sau 90 ngày, tôi được thả với điều kiện phải thường xuyên trình diện với cơ quan di trú.”
Hiện ông điều hành một quán cà phê nhỏ ở Long Thành, tỉnh Đồng Nai, cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 55 cây số về phía đông.
Tháng 1 năm 2025, ngay trước Tết Âm lịch, Long bị ICE bắt khi đang đổ xăng tại một trạm xăng. Nhưng nhà chức trách Việt Nam phải mất khá lâu mới cấp sổ thông hành cho ông.
Sau cùng, ngày 13 tháng 8 năm 2025, chiếc máy bay thuê bao chở ông cùng hàng chục người bị trục xuất khác đáp xuống phi trường Nội Bài, Hà Nội. Long nói:
“Thoạt đầu tôi rất bối rối trước cảnh vật xa lạ, vì tôi chưa bao giờ đến Hà Nội. Nhưng trên hết, tôi tràn ngập nỗi buồn và một cảm giác cay đắng vì nước Mỹ đã đối xử với tôi một cách vô nhân đạo như vậy.”
Ông lớn lên tại tỉnh Đồng Nai, miền Nam Việt Nam.
Theo Ba Lo Project, một tổ chức bất vụ lợi tại Mỹ giúp đỡ người Việt bị trục xuất, những chuyến bay thuê bao thường là những chuyến bay nhiều chặng, trong đó Việt Nam là điểm đến sau cùng. Có chuyến phải mất từ 30 đến 60 giờ mới tới Việt Nam; dọc đường có thể dừng lại để tiếp nhiên liệu và đưa những người bị trục xuất ở những quốc gia khác xuống máy bay.
Tổ chức này cho biết như vậy trong phần giải đáp về việc trục xuất, được cập nhật lần chót vào tháng 4 năm 2026.
Ba Lo Project cung cấp những chỉ dẫn về pháp lý và những vấn đề thiết thực, như xin căn cước Việt Nam, tìm việc làm và tìm chỗ ở.
Theo tổ chức này, trên những chuyến bay thuê bao, hành khách thường bị còng tay, còng chân và xích vào một sợi dây quanh thắt lưng, khiến họ không thể tự do cử động trong suốt chuyến bay. Hành khách thường chỉ được cho bánh mì ăn và chỉ được sử dụng phòng vệ sinh trong thời gian rất hạn chế.
Tin nói cách đối xử như trên đã khiến một số người quyết định tự nguyện rời Mỹ hoặc xin sổ thống hành Việt Nam để trở về nước bằng đường hợp pháp, trước khi bị ICE trục xuất.
Luật sư nói: “Nhưng cách đó chỉ có thể thực hiện được nếu bạn có một chỗ dựa vững chắc ở Việt Nam, có gia đình chờ đợi và giúp bạn ổn định cuộc sống.”
Đối với những người như Fenton, cuộc sống ở Việt Nam rất khó khăn. Ông không nói được tiếng Việt và không có gia đình để nương tựa.
Suốt một năm, ông làm bảo vệ, mỗi ngày 12 giờ, với tiền lương 7 triệu đồng Việt Nam (266 Mỹ kim) một tháng.
Gần đây, Fenton tìm được việc làm đầu bếp tại một quán cà phê ở Vũng Tàu, cách Thành phố Hồ Chí Minh 100 cây số. Tình cảnh của ông đã khá hơn: tiền lương và điều kiện làm việc tốt hơn, lại có một người ở chung hợp ý.
Ông nói mình đã cảm thấy ít nhiều yên ổn, nhưng vẫn hy vọng được trở lại Mỹ.
Không có trợ giúp tài chánh chính thức
Chính phủ Việt Nam hiện không có chương trình trợ giúp tài chánh chính thức dành cho những người bị trục xuất. Phần lớn sự giúp đỡ thiết thực đến từ những tổ chức phi chính phủ và những cá nhân tình nguyện bỏ thời giờ, công sức và chuyên môn để giúp họ, trong đó có luật sư Tin và YouTuber nổi tiếng Đặng Tuấn Dương. Dương nói:
Một số người hồi hương ngần ngại tìm sự giúp đỡ vì “có thể họ cảm thấy xấu hổ trước bạn bè và thân nhân.”
Ông giúp những người bị trục xuất như Long tìm chỗ ở, việc làm và giải quyết những vấn đề khác để bắt đầu lại cuộc sống ở Việt Nam.
“Những người ra ngoại quốc sinh sống và làm việc thường được người ta nghĩ là có cuộc sống khá giả. Vì vậy, nếu trở về mà chẳng còn bao nhiêu tiền bạc và địa vị, họ có thể cảm thấy mình đã ‘mất mặt’ và là một kẻ thất bại.”
Ông Dương cho biết một số người khác đã nhờ ông đưa câu chuyện của họ lên mạng để tìm sự giúp đỡ và giúp công chúng hiểu rõ hơn về tình trạng trục xuất.
Long là một trong những người đã xuất hiện trên kênh YouTube của ông Dương, hiện có hơn 600.000 người theo dõi. Ông nói:
“Bây giờ tôi nghèo hơn nhiều so với khi còn ở Mỹ, nhưng tôi sung sướng vì đã trở về quê mẹ và được tự do hơn nhiều. Đối với tôi, nước Mỹ là một ảo tưởng. Sống trong nỗi sợ thường trực rằng mình sẽ bị bắt và trục xuất là một cơn ác mộng. Vì vậy, nếu trở về để đoàn tụ với gia đình, tôi sẽ chỉ trở về khi mọi giấy tờ đều đầy đủ.”
NGUỒN: DCVONLINE
