Việt Nam trong danh sách 60 quốc gia bị điều tra: Hồi chuông cảnh tỉnh từ Washington
Ngày 7/7/2026, một sự kiện được cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam đặc biệt quan tâm sẽ diễn ra: Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) tổ chức phiên điều trần công khai trong khuôn khổ cuộc điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974. Đáng chú ý, Việt Nam có tên trong danh sách 60 quốc gia đối tác thương mại bị Washington cáo buộc không có lệnh cấm hiệu quả đối với hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức.
Đây không phải là lần đầu tiên Mục 301 được sử dụng. Lịch sử ghi nhận, công cụ pháp lý này từng là “quả đấm thép” mà Mỹ sử dụng trong cuộc chiến tranh thương mại Mỹ – Trung giai đoạn 2018-2019, gây chấn động toàn cầu. Giờ đây, nó đang được Washington “xách” lên nhằm vào 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam – đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ tại Đông Nam Á.
Theo đánh giá của Công ty Chứng khoán ACB (ACBS), cuộc điều tra Mục 301 lần này được dự báo sẽ tác động sâu rộng đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực bất động sản khu công nghiệp, khi Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch hơn 153 tỷ USD. Trong 6 tháng đầu năm, riêng xuất siêu của Việt Nam sang Mỹ đã đạt 75,3 tỷ USD – một con số khổng lồ cho thấy sự phụ thuộc ngày càng lớn của nền kinh tế vào thị trường này.
Hai mũi nhọn điều tra: Sở hữu trí tuệ và lao động cưỡng bức
Khác với các cuộc điều tra về gỗ trong giai đoạn 2020-2021, ACBS nhấn mạnh đợt điều tra Mục 301 lần này của Hoa Kỳ tập trung vào hai nội dung chính:
Thứ nhất, về sở hữu trí tuệ: Ngày 29/5/2026, USTR chính thức khởi xướng điều tra sau khi đưa Việt Nam vào danh sách “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” trong Báo cáo Đặc biệt 301. Chính quyền Mỹ lập luận rằng Việt Nam chưa có các biện pháp thực thi hình sự và cơ chế đủ hiệu quả để ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả và sử dụng phần mềm không có bản quyền. Đây là vấn đề nhức nhối đã tồn tại nhiều năm, nhưng nay được Washington nâng lên thành một “cánh cửa” điều tra chính thức.
Thứ hai, về lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng: Việt Nam nằm trong số 60 đối tác thương mại bị Mỹ cáo buộc xem xét việc buông lỏng quản lý, để các sản phẩm liên quan đến lao động cưỡng bức từ nước thứ ba – ngầm chỉ Trung Quốc – thâm nhập vào chuỗi cung ứng xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Mỹ lo ngại hàng hóa từ các quốc gia không có lệnh cấm hiệu quả có thể “đội lốt” xuất xứ Việt Nam để vào thị trường Mỹ, trốn tránh các lệnh trừng phạt trước đây.
Theo công bố trước đó của USTR, các nước đối tác được chia làm hai nhóm áp thuế bổ sung. Nhóm thứ nhất chịu mức 10% bao gồm các quốc gia như Canada, Mexico, EU, Indonesia, Anh… vốn đã có lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức. Trong khi đó, Việt Nam nằm trong nhóm còn lại cùng với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, bị đề xuất áp thuế bổ sung ở mức 12,5% vì chưa thiết lập và thực thi hiệu quả lệnh cấm này.
Mốc thời gian và những ngành hàng “trong tâm bão”
ACBS cũng chỉ ra ba mốc thời gian quan trọng của tiến trình điều tra. Ngoài phiên điều trần ngày 7/7, ngày 24/7/2026 là thời hạn pháp định để USTR đưa ra đề xuất hành động chính thức. Điều này có nghĩa là chỉ trong vòng chưa đầy một tháng, cục diện thương mại Việt – Mỹ có thể bước sang một trang mới.
Về tác động theo ngành, ACBS đánh giá rủi ro ở các mức độ khác nhau:
Rủi ro trung bình: Dệt may (17,8 tỷ USD), da giày (11,2 tỷ USD), gỗ và nội thất (9,5 tỷ USD), thủy sản (1,9 tỷ USD). Đây là các ngành hàng xuất khẩu truyền thống, sử dụng nhiều lao động và có chuỗi cung ứng phức tạp, dễ bị giám sát về nguồn gốc lao động.
Rủi ro thấp: Sản phẩm điện tử, linh kiện điện tử (trên 42 tỷ USD), máy móc thiết bị và dụng cụ (24,1 tỷ USD). Dù chiếm tỷ trọng xuất khẩu lớn, các ngành này được cho là ít nhạy cảm hơn với vấn đề lao động cưỡng bức do đặc thù chuỗi cung ứng công nghệ cao.
Đặc biệt, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) lưu ý: Mỹ dự kiến triển khai một cơ chế đặc biệt cho hàng dệt may, cho phép một khối lượng nhất định được hưởng thuế suất Mục 301 ưu đãi dựa trên khối lượng bông thô và sợi dệt nhập khẩu từ Mỹ. Điều này cho thấy Washington không chỉ “đánh” mà còn đang tạo ra các “lỗ hổng” có kiểm soát để bảo vệ lợi ích cho các tập đoàn Mỹ có chuỗi cung ứng tại Việt Nam.
Lập trường của Việt Nam: “Chúng tôi không có lao động cưỡng bức”
Trước các cáo buộc, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã nhiều lần lên tiếng khẳng định mạnh mẽ rằng kết luận của USTR không phản ánh đúng thực tế và những nỗ lực của Việt Nam trong phòng ngừa, giảm thiểu lao động cưỡng bức. Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng nhấn mạnh: “Việt Nam có chủ trương nhất quán nghiêm cấm mọi hình thức lao động cưỡng bức, tuân thủ nghiêm túc các quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và các hiệp định thương mại tự do”.
Chủ trương này không chỉ dừng lại trên văn bản mà đã được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật, chương trình, kế hoạch hành động cụ thể của Chính phủ. Việt Nam cũng đã tham gia phê chuẩn các công ước, điều ước quốc tế liên quan và cung cấp đầy đủ thông tin, chi tiết cho phía Mỹ trong quá trình điều tra.
Tuy nhiên, về mặt chiến lược, VCCI cho rằng động thái chính sách mới của Mỹ đặt cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trước tình thế rủi ro thương mại nghiêm trọng. Việc áp đặt mức thuế bổ sung 12,5% trên diện rộng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh và biên lợi nhuận của các ngành công nghiệp chủ lực. Đặc biệt, các báo cáo của Mỹ còn chỉ đích danh hai chuỗi cung ứng cốt lõi có độ nhạy cảm cao là bông thô và polysilicon (đầu vào cho sản xuất pin năng lượng mặt trời), cho thấy Washington đang có sự chuẩn bị rất kỹ lưỡng và bài bản.
Giải pháp nào cho Việt Nam?
Trước bối cảnh nghiêm trọng đó, VCCI kêu gọi các doanh nghiệp rà soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng và triển khai quy trình truy xuất nguồn gốc nguyên liệu đầu vào nhằm triệt tiêu hoàn toàn các yếu tố liên quan đến cáo buộc lao động cưỡng bức. Đây không còn là yêu cầu mang tính khuyến nghị mà đã trở thành một yêu cầu cấp thiết để bảo vệ thị trường xuất khẩu tỷ đô.
Về mặt chính sách, một hướng xử lý đáng cân nhắc đang được đặt ra: do mức thuế 10% được dành cho các nền kinh tế đã thiết lập lệnh cấm nhập khẩu hoặc đã cam kết vấn đề này thông qua thỏa thuận thương mại, Việt Nam hoàn toàn có thể chủ động nghiên cứu, hoàn thiện khung pháp lý cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Việc đưa nội dung này vào chương trình nghị sự đàm phán thương mại song phương sẽ tạo cơ sở vững chắc để vận động Mỹ chuyển Việt Nam từ nhóm 12,5% xuống nhóm 10%, giảm bớt áp lực thuế quan cho doanh nghiệp.
Cơ hội trong thách thức
Mặc dù căng thẳng là rõ ràng, nhưng đây cũng có thể là cơ hội để Việt Nam nâng cấp các tiêu chuẩn sản xuất và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Các doanh nghiệp Mỹ đang đầu tư tại Việt Nam như Nike, Adidas, Intel, Samsung (dù Samsung là Hàn Quốc nhưng sản xuất tại Việt Nam) sẽ có tiếng nói quan trọng trong việc tạo áp lực ngược lên USTR, bảo vệ lợi ích chuỗi cung ứng và tránh việc áp thuế làm gia tăng giá tiêu dùng tại thị trường nội địa Mỹ.
Kết thúc phiên điều trần ngày 7/7, dù chưa có phán quyết cuối cùng, nhưng đây sẽ là thời điểm then chốt để Việt Nam thể hiện thiện chí và những bước đi cụ thể. Nếu xử lý khéo léo, đây không chỉ là một cuộc vượt “rào cản thuế quan” mà còn là bước ngoặt để nâng tầm vị thế của hàng hóa Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu. Ngược lại, nếu không có sự chuẩn bị kỹ càng, “cú sốc” 153 tỷ USD có thể trở thành một thực tế phũ phàng đối với nền kinh tế vốn đang rất cần sự ổn định để tăng trưởng bền vững.
NGUỒN: SPUTNIK
