Việt Nam vừa chính thức được Ngân hàng Thế giới (World Bank) xếp vào nhóm các nền kinh tế có thu nhập trung bình cao theo phân loại cập nhật tháng 7/2026, với mức thu nhập bình quân đầu người (GNI) vượt ngưỡng từ 4.636 USD đến 14.375 USD. Đây là một dấu mốc quan trọng, đánh dấu chặng đường tăng trưởng dài hơi dựa trên sản xuất, xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, câu hỏi lớn đặt ra là: Việt Nam cần làm gì để không dừng lại ở đó mà tiếp tục tiến lên nhóm thu nhập cao?
Trong suốt vài thập kỷ qua, mô hình phát triển của Việt Nam gắn chặt với dòng vốn FDI. Từ dệt may, da giày, điện tử đến thiết bị điện, Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất toàn cầu. Các hiệp định thương mại tự do cùng lợi thế về chi phí lao động đã giúp thu hút hàng loạt tập đoàn quốc tế như Samsung, Intel, LG, biến điện tử trở thành một trong những trụ cột xuất khẩu lớn nhất. Hệ sinh thái công nghiệp đang ngày càng mở rộng xung quanh các trung tâm sản xuất ở miền Bắc và miền Nam.
Hiện nay, một làn sóng đầu tư mới đang mở ra cơ hội mang tính bước ngoặt, đó là lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và bán dẫn. Tháng 6 vừa qua, LG Innotek công bố kế hoạch đầu tư khoảng 1 tỷ USD xây dựng nhà máy sản xuất bảng mạch bán dẫn tại Việt Nam. Samsung và Intel cũng được cho là đang mở rộng hoặc phát triển thêm các cơ sở liên quan. Không chỉ các tập đoàn nước ngoài, doanh nghiệp nội địa cũng bắt đầu tham gia sâu hơn: Viettel bày tỏ tham vọng phát triển ngành bán dẫn, trong khi FPT đang mở rộng hoạt động thiết kế chip và đào tạo nhân lực công nghệ cao.
Điểm đáng chú ý là Việt Nam không muốn dừng lại ở những công đoạn sử dụng nhiều lao động như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Chính phủ đặt mục tiêu phát triển cả thiết kế, sản xuất và kiểm thử chip, qua đó từng bước tham gia vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Đây là một thay đổi chiến lược quan trọng. Lắp ráp tuy giúp tạo việc làm và gia tăng kim ngạch xuất khẩu, nhưng phần giá trị giữ lại trong nước thường thấp hơn nhiều so với thiết kế, nghiên cứu và phát triển hay sản xuất các linh kiện công nghệ cao. Khi tiền lương và chi phí sản xuất tăng, lợi thế dựa trên lao động giá rẻ sẽ tự nhiên suy giảm.
Nhân lực đang trở thành yếu tố quyết định. Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo 50.000 chuyên gia bán dẫn đến năm 2030, đồng thời nâng cấp chương trình đào tạo tại các cơ sở giáo dục hàng đầu như Đại học Bách khoa Hà Nội. Tuy nhiên, quy mô nhân lực hiện tại vẫn là một thách thức lớn. Ngành bán dẫn đòi hỏi đội ngũ kỹ sư có chuyên môn sâu về vi điện tử, vật liệu, thiết kế mạch, tự động hóa và phần mềm – những lĩnh vực cần thời gian đào tạo dài, trong khi nhu cầu của doanh nghiệp đang tăng rất nhanh. Hơn nữa, Việt Nam phải cạnh tranh nhân lực với các trung tâm bán dẫn khác trong khu vực như Singapore, Malaysia, Thái Lan hay Trung Quốc, những nơi đã có hệ sinh thái doanh nghiệp, trường đại học và chuỗi cung ứng phát triển hơn. Việc thu hút dự án đầu tư chỉ là bước đầu; giữ được đội ngũ kỹ sư và tạo môi trường để họ phát triển mới là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh lâu dài.
Một thách thức khác nằm ở năng lực của doanh nghiệp nội địa. Trong chuỗi sản xuất hiện tại, các tập đoàn FDI vẫn giữ vai trò chủ đạo. Việt Nam xuất khẩu lượng lớn điện thoại, máy tính và thiết bị điện tử, nhưng khả năng cung cấp linh kiện, dịch vụ kỹ thuật và công nghệ lõi của doanh nghiệp trong nước còn rất hạn chế. Để nâng thu nhập quốc gia, điều quan trọng là gia tăng phần giá trị được tạo ra trong nước. Một nhà máy FDI có thể đóng góp lớn cho xuất khẩu, nhưng tác động đến GNI sẽ cao hơn nhiều khi các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào thiết kế sản phẩm, cung cấp linh kiện, phát triển phần mềm, nghiên cứu và các dịch vụ kỹ thuật.
Bài học từ Malaysia rất đáng tham khảo. Là một nền kinh tế đã tham gia ngành bán dẫn trong nhiều thập kỷ, Malaysia từng mất nhiều năm mắc kẹt ở ngưỡng thu nhập trung bình cao trước khi tìm lại động lực tăng trưởng nhờ nâng cấp chuỗi cung ứng điện tử và bán dẫn. Nước này đang mở rộng sang các công nghệ đóng gói chip tiên tiến và phát triển năng lực thiết kế, nghiên cứu trong nước.
Việt Nam có lợi thế khi bước vào chu kỳ đầu tư này đúng thời điểm các tập đoàn toàn cầu đang tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc. Căng thẳng thương mại Mỹ – Trung, nhu cầu bùng nổ về chip cho AI và chiến lược giảm rủi ro đang thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm thêm địa điểm sản xuất. Vị trí địa lý gần Trung Quốc, Hàn Quốc và các trung tâm sản xuất lớn tại Đông Á, cùng với hệ thống cảng biển, khu công nghiệp và mạng lưới hiệp định thương mại, là những lợi thế quan trọng.
Tuy nhiên, để tận dụng làn sóng vốn này, Việt Nam cần giải quyết các vấn đề nền tảng như điện, logistics, hạ tầng số và khả năng cung cấp các khu công nghiệp đạt tiêu chuẩn cao. Riêng ngành bán dẫn có yêu cầu khắt khe hơn nhiều so với sản xuất truyền thống về nguồn điện ổn định, nước sạch, hạ tầng kỹ thuật và chất lượng nhân lực.
Cuối cùng, bài toán lớn nhất vẫn là năng suất. Việt Nam có thể tiếp tục tăng trưởng nhờ vào vốn và lao động trong một thời gian, nhưng để bước vào nhóm thu nhập cao, tốc độ tăng năng suất phải được cải thiện rõ rệt. Một nền kinh tế thu nhập cao cần nhiều doanh nghiệp có khả năng tạo ra sản phẩm riêng, sở hữu công nghệ và cạnh tranh bằng chất lượng thay vì chi phí. Điều này đòi hỏi đầu tư mạnh hơn cho nghiên cứu và phát triển, giáo dục đại học và đào tạo nghề, cùng với các chính sách khuyến khích doanh nghiệp nội địa nâng cấp công nghệ.
Một số dự báo lạc quan cho rằng nếu duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân như một thập kỷ qua, GNI bình quân đầu người của Việt Nam có thể vượt Thái Lan vào khoảng năm 2037 và đạt ngưỡng thu nhập cao vào khoảng năm 2040. Đây là một kịch bản đầy tham vọng, nhưng để hiện thực hóa, Việt Nam phải duy trì đà tăng trưởng bền vững và tránh bị mắc kẹt trong mô hình sản xuất giá trị thấp. Ngành bán dẫn, với sức lan tỏa mạnh mẽ, có thể trở thành một động lực quan trọng cho quá trình chuyển đổi này, tạo ra nhu cầu về kỹ sư, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ, dịch vụ kỹ thuật và hạ tầng chất lượng cao, đồng thời kéo theo sự nâng cấp của nhiều ngành công nghiệp phụ trợ.
NGUỒN: BBW
