Trong bối cảnh quan hệ thương mại song phương đang bước vào giai đoạn căng thẳng chưa từng có, các quan chức Việt Nam đã có mặt tại thủ đô Washington D.C. trong tuần này để tham gia một vòng đàm phán mới, được đánh giá là mang tính chất then chốt, khi Hà Nội đang phải đối mặt đồng thời với ba cuộc điều tra thương mại do phía Hoa Kỳ khởi xướng.
Theo nguồn tin từ Bloomberg, các cuộc thương thảo lần này tập trung vào hàng loạt yêu cầu từ phía Washington, bao gồm việc Hà Nội phải có những bước đi cụ thể nhằm giảm thiểu các rào cản phi thuế quan, tăng cường công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy hợp tác song phương về an ninh kinh tế và kiểm soát xuất khẩu, đồng thời giải quyết các bất đồng liên quan đến quy tắc xuất xứ hàng hóa và ngăn chặn tình trạng hàng hóa Trung Quốc lợi dụng Việt Nam làm điểm trung chuyển để thâm nhập thị trường Mỹ.
Nhằm thể hiện quyết tâm giải quyết các bất đồng với đối tác lớn nhất, hồi cuối tháng 6/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đã chính thức được giao trọng trách dẫn dắt đoàn đàm phán về kinh tế và thương mại quốc tế của Việt Nam. Ở phía bên kia bàn đàm phán, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer là người thường trực tiếp điều hành các phiên thảo luận.
Ông Jamieson Greer đã có những phát biểu khá thẳng thắn với Bloomberg TV vào ngày 15/7 (theo giờ Mỹ, tức rạng sáng 16/7 theo giờ Việt Nam) bên lề Diễn đàn An ninh Aspen tổ chức tại bang Colorado: “Nếu chúng tôi sẵn sàng xuất khẩu các thiết bị công nghệ cao cho họ, thì họ cần phải có sự thống nhất với chúng tôi về các quy định kiểm soát xuất khẩu cũng như những vấn đề liên quan.” Ông Greer nhấn mạnh thêm: “Chúng tôi mong muốn các quốc gia khác cắt giảm thuế quan, dỡ bỏ các rào cản phi thuế quan đang hạn chế sự thâm nhập của hàng hóa và dịch vụ Mỹ, và hợp tác chặt chẽ hơn trên các lĩnh vực như an ninh kinh tế.” Đặc biệt, liên quan đến vấn đề sở hữu trí tuệ, ông Greer cũng khẳng định quan điểm: “Những tiêu chuẩn và quy định mà các công ty Mỹ phải tuân thủ, chúng tôi cũng muốn các đối tác của mình phải thực hiện theo.”
Thâm hụt thương mại, vi phạm bản quyền và bài toán hàng Trung Quốc trung chuyển – ba “điểm nóng” trên bàn đàm phán
Tổng thống Donald Trump đã không ít lần đề cập đến con số thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với Việt Nam như một trong những lý do chính để áp dụng các biện pháp thuế quan và tạo áp lực đàm phán lên Hà Nội. Số liệu thống kê chính thức từ Cục Phân tích Kinh tế Mỹ (BEA) cho thấy, thâm hụt thương mại hàng hóa của nước này với Việt Nam đã tăng vọt lên mức khoảng 178 tỷ USD trong năm 2025, một con số đáng kể khiến Washington không khỏi quan ngại.
Ngay từ tháng 3/2025, trong cuộc tiếp xúc với Bộ trưởng Công Thương Việt Nam, ông Jamieson Greer đã nhấn mạnh rằng Việt Nam cần phải “đưa ra các giải pháp mạnh mẽ và quyết liệt hơn để mở cửa thị trường và cải thiện đáng kể cán cân thương mại giữa hai quốc gia.” Trên bình diện chính sách rộng lớn hơn, trong một bài diễn văn vào tháng 7/2025, ông Greer đã gọi mức thâm hụt thương mại hàng hóa lên tới 1.200 tỷ USD của Mỹ với toàn thế giới là “một tình trạng vừa không bền vững, vừa không thể nào chấp nhận được.” Ông cũng tuyên bố rõ ràng rằng một trong những mục tiêu hàng đầu dưới thời Tổng thống Trump là đưa cán cân thương mại của nước Mỹ đi theo xu hướng giảm dần.
Song song với vấn đề thâm hụt, câu chuyện hàng hóa Trung Quốc bị tuồn qua Việt Nam để tránh thuế Mỹ cũng là một trong những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất. Trong cuộc trả lời phỏng vấn Bloomberg tuần này, ông Greer đã thẳng thừng chỉ trích: “Có những trường hợp hoàn toàn là vận chuyển bất hợp pháp, khi hàng hóa được gửi sang Việt Nam, sau đó bị dán nhãn mác ‘Made in Vietnam’ một cách gian dối.” Các quan chức Mỹ đã nhiều lần đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam đang bị lợi dụng như một điểm trung chuyển cho hàng hóa Trung Quốc để xuất khẩu sang Hoa Kỳ.
Trước sức ép này, vào năm 2025, Washington đã có động thái đe dọa áp mức thuế lên tới 40% đối với các mặt hàng bị phát hiện trung chuyển trái phép qua lãnh thổ Việt Nam. Ngay sau đó, Chính phủ Việt Nam đã phản ứng nhanh chóng khi tuyên bố sẽ ban hành một nghị định mới nhằm “quy định bổ sung các mức chế tài xử phạt đối với hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa,” theo văn bản của Bộ Công Thương đề ngày 3/7/2025. Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa có thông tin cụ thể nào về những bước tiến thực chất mà công tác chống hàng Trung Quốc trung chuyển qua Việt Nam đã đạt được.
Không chỉ dừng lại ở đó, vấn nạn vi phạm sở hữu trí tuệ tiếp tục là một điểm nghẽn lớn trong quan hệ thương mại hai nước. Hồi tháng 4/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã đưa Việt Nam vào danh sách các “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” – mức xếp hạng nghiêm trọng nhất theo Mục 182 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ.
Đây là lần đầu tiên sau 13 năm một quốc gia bị xếp vào diện này, cho thấy mức độ quan ngại sâu sắc của Washington. Để xoa dịu những lo lắng từ phía Mỹ, Việt Nam đã tiến hành một loạt biện pháp mạnh như đóng cửa nhiều trang web vi phạm bản quyền, đồng thời tăng cường ra quân truy quét các cơ sở buôn bán hàng giả, cũng như các cá nhân và tổ chức sử dụng phần mềm lậu trong chiến dịch cao điểm kéo dài từ tháng 5 đến tháng 7 vừa qua.
Ba cuộc điều tra “chưa có tiền lệ” tạo thêm áp lực chồng chất lên Hà Nội
Bên cạnh những vấn đề truyền thống đã tồn tại từ lâu, vòng đàm phán lần này diễn ra trong bối cảnh Hà Nội đang phải gánh chịu áp lực từ ba cuộc điều tra song song do phía Mỹ tiến hành (cùng với nhiều quốc gia khác), tạo nên một bức tranh toàn cảnh đầy thách thức.
Cuộc điều tra mới nhất được Mỹ chính thức công bố vào ngày 29/5/2026, liên quan đến hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, tiến hành theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974. Cuộc điều tra thứ hai, khởi động từ ngày 12/3/2026, tập trung vào vấn đề lao động cưỡng bức. Cuộc điều tra thứ ba, được khởi xướng vào ngày 11/3/2026, nhằm xem xét tình trạng dư thừa năng lực sản xuất trong một số ngành công nghiệp của Việt Nam, liệu điều này có tạo ra sự méo mó thương mại và tác động tiêu cực đến các doanh nghiệp Mỹ hay không.
Cho đến nay, chỉ có cuộc điều tra về lao động cưỡng bức là đã có những kết luận sơ bộ từ phía USTR. Theo báo cáo được công bố vào ngày 2/6/2026, USTR cho rằng Việt Nam đã không ban hành hoặc thực thi một cách hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu đối với hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Cơ quan này cũng đề xuất mức thuế bổ sung 12,5% và tiến hành lấy ý kiến công chúng Mỹ trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.
Ngay sau đó, chỉ hai ngày sau khi báo cáo được công bố, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng đã lên tiếng phản hồi, khẳng định rằng những kết luận của cuộc điều tra “không phản ánh đúng thực tế và những nỗ lực không ngừng của Việt Nam trong việc phòng ngừa, giảm thiểu và xóa bỏ lao động cưỡng bức,” đồng thời nhấn mạnh Việt Nam luôn tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn lao động quốc tế mà mình đã cam kết.
NGUỒN: BBC
