Tại Phòng Bầu dục Nhà Trắng, dưới ánh đèn flash của giới truyền thông, Tổng thống Donald Trump hôm thứ Hai ngày 9 tháng Mười Một đã đưa ra những phát biểu khiến các phóng viên có mặt phải sững sờ. Ông yêu cầu luận tội các nhà lãnh đạo từng dẫn dắt nước Mỹ tham chiến tại Việt Nam, Afghanistan và Iraq với lý do họ “không giành được chiến thắng”, đồng thời ca ngợi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth vừa “thắng” hai cuộc chiến tại Venezuela và Iran. Những phát biểu này, được Cronkite News thuộc Khoa Báo chí Đại học Arizona đưa tin, nhanh chóng gây chấn động dư luận – không chỉ vì nội dung gây tranh cãi của chúng, mà còn vì chính người phát ngôn từng năm lần được hoãn quân dịch trong Chiến tranh Việt Nam, nay lại đứng ở vị thế kẻ chiến thắng để phán xét giai đoạn lịch sử đó.
Trump đưa ra những nhận xét trên khi bảo vệ Hegseth trước nỗ lực luận tội của Dân biểu Cộng hòa Thomas Massie – một người theo chủ nghĩa tự do đến từ Kentucky. Trump tỏ ra bất bình, quay sang công kích những nhân vật lịch sử xa xôi hơn. Ông tuyên bố Hegseth chỉ mất 48 phút để giành chiến thắng tại Venezuela, “không ai thiệt mạng”, và thu về “hàng trăm tỷ đô la” từ dầu mỏ; ông cũng cho rằng Hegseth đã tiêu diệt hải quân và không quân Iran, qua đó “đánh bại” nước này. Ngược lại, ông gọi các nhà lãnh đạo Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam, Afghanistan và Iraq là “ngu ngốc”, những người đã để hàng ngàn quân nhân Mỹ chết oan uổng mà “chẳng giành được gì”. Trump đặt câu hỏi: tại sao không ai luận tội những nhà lãnh đạo của các cuộc chiến đó?
Bức tượng chế nhạo Tổng Thống Donald Trump, dùng lý do ‘gai xương’ ở gót chân để hoãn quân dịch thời Chiến Tranh Việt Nam, trước trụ sở Quốc Hội.
Câu hỏi này mang đầy tính châm biếm. Theo hồ sơ quân dịch do The Washington Post công bố, Trump đã bốn lần được hoãn quân dịch vì lý do học tập trong giai đoạn 1964–1968, và một lần vì lý do sức khỏe – ông khai bị gai xương ở gót chân, nhưng hồ sơ không ghi rõ căn cứ y tế cụ thể. Một người năm lần tránh nhập ngũ, nay lại dùng giọng điệu gay gắt nhất để phán xét những nhà lãnh đạo đã đưa ra quyết định trong chiến tranh thực sự – sự tương phản này tự nó đã tạo nên một nét kỳ lạ trong bức tranh chính trị Mỹ. Đáng chú ý hơn, con số thương vong mà Trump trích dẫn khi công kích những người tiền nhiệm cũng không khớp với hồ sơ chính thức: Bộ Quốc phòng Mỹ ghi nhận 58.220 quân nhân thiệt mạng trong Chiến tranh Việt Nam, chứ không phải 65.000 như Trump tuyên bố. Sai lệch về con số có thể không đáng kể, nhưng nó phản ánh một thái độ đối với lịch sử – thô ráp, tùy tiện, phục vụ nhu cầu tranh luận trước mắt.
Trump gọi Chiến tranh Việt Nam, Afghanistan và Iraq là “vô nghĩa”, nhưng lại cố tình lảng tránh các mục tiêu chiến lược đằng sau những cuộc chiến đó. Mỹ can thiệp vào Việt Nam trong thập niên 1960 dựa trên học thuyết Domino mà Tổng thống Dwight Eisenhower trình bày năm 1954, nhằm ngăn chặn sự bành trướng của chủ nghĩa cộng sản; Chiến tranh Afghanistan bắt đầu sau vụ khủng bố 11 tháng Chín năm 2001, nhằm tiêu diệt al-Qaeda và lật đổ chính quyền Taliban, cuộc chiến này sau đó dẫn đến việc lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt Osama bin Laden tại Pakistan năm 2011; Chiến tranh Iraq năm 2003 lật đổ Saddam Hussein, dù vũ khí hủy diệt hàng loạt từng được dùng để biện minh cho cuộc chiến không bao giờ được tìm thấy. Cả ba cuộc chiến đều để lại hậu quả nghiêm trọng, nhưng khẳng định Mỹ “hoàn toàn không đạt được mục tiêu nào” là bỏ qua bối cảnh lịch sử và những kết quả quân sự cụ thể. Chiến lược tu từ của Trump nằm ở chỗ: ông chỉ trình bày thương vong và thất bại, che giấu mục tiêu và thành tựu, từ đó biến lịch sử phức tạp thành một mục tiêu đáng bị chế giễu.
Tuy nhiên, điều đáng bàn nhất trong toàn bộ bài báo có lẽ là việc Trump gọi chiến dịch đột kích bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro ngày 3 tháng Giêng là “một cuộc chiến tranh”. Về bản chất, đây là một chiến dịch quân sự có mục tiêu giới hạn – bắt giữ lãnh đạo một quốc gia và đưa về Mỹ xét xử. Đánh đồng hành động này với những cuộc chiến kéo dài nhiều năm tại Việt Nam, Afghanistan hay Iraq tự nó đã là một sự đánh tráo khái niệm. Trớ trêu hơn, trong bản ý kiến pháp lý ngày 23 tháng Mười Hai năm 2025, chính Bộ Tư pháp Mỹ lập luận rằng chiến dịch bắt Maduro không cấu thành “chiến tranh” theo nghĩa Hiến pháp Mỹ, nên tổng thống không cần Quốc hội cho phép trước. Nói cách khác, khi cần biện minh cho việc sử dụng quân đội, chính quyền Trump chủ trương “đây không phải là chiến tranh”; nhưng khi cần ca ngợi Hegseth, Trump lại tuyên bố “chúng ta đã thắng một cuộc chiến tranh 48 phút”. Cùng một hành động, hai cách nói, tùy thuộc vào nhu cầu chính trị trước mắt.
Nhưng điều thực sự đáng lo ngại có lẽ là tiêu chuẩn mà Trump dùng để đo lường thành bại của chiến tranh. Khi nói về Việt Nam, Afghanistan và Iraq, ông nhấn mạnh con số thương vong và những mục tiêu không đạt được; khi nói về Venezuela, ông lại nhấn mạnh tốc độ chiến dịch và số tiền thu được từ dầu mỏ. Nếu thành công quân sự chủ yếu được đánh giá bằng số tài nguyên hoặc tiền bạc mà quốc gia chiến thắng kiểm soát, thì logic đó chỉ cách quan niệm “chiến tranh để chiếm đoạt chiến lợi phẩm” đúng một bước – hành động quân sự phải được biện minh bằng an ninh quốc gia, luật pháp và lợi ích lâu dài, chứ không phải bằng chiến lợi phẩm. Đây chính là điểm dễ bị chỉ trích nhất trong phát biểu của Trump: nó gợi liên tưởng đến tư duy cướp biển, dùng sức mạnh quân sự của một cường quốc để chiếm đoạt tài sản của bên yếu thế hơn, rồi xem tài sản thu được là bằng chứng của chiến thắng.
Từ kẻ trốn lính đến quan tòa phán xét chiến tranh, từ “đây không phải là chiến tranh” đến “chúng ta đã thắng chiến tranh”, từ con số thương vong đến đô la dầu mỏ, phát biểu của Trump tạo nên một vở bi kịch về diễn ngôn chiến tranh của nước Mỹ. Nó phơi bày không chỉ sự coi nhẹ lịch sử của một cá nhân, mà còn một phong cách quản trị biến thực tế phức tạp thành khẩu hiệu chính trị. Khi thắng thua của chiến tranh có thể được đo bằng 48 phút và hàng trăm tỷ đô la, thì những người đã thực sự trả giá tại Việt Nam, Afghanistan và Iraq – dù là 58.220 quân nhân Mỹ thiệt mạng hay hàng triệu thường dân tại các quốc gia đó – đều bị xóa khỏi phép tính này. Trump đặt câu hỏi tại sao không ai luận tội những nhà lãnh đạo của các cuộc chiến đó; có lẽ câu hỏi đáng đặt ra hơn là: một người năm lần được hoãn quân dịch, dựa trên tiêu chuẩn nào, và có tư cách gì, để kết tội những cuộc chiến ấy, hay để đăng quang cho “cuộc chiến 48 phút” này?
NGUỒN: NGUOIVIET
